Stan, ik denk dat ik begin te begrijpen waarom je per se tegen de Duitsers wilde gaan vechten. Ons Fien is hier, met haar kleintjes en haar schoonouders. Halsoverkop zijn ze weggevlucht uit Dendermonde; ze zijn heel dat eind te voet gekomen, met de twee kleinsten in een kruiwagen! De Duitsers staken er alle huizen in brand en vermoordden lukraak mannen, vrouwen, zelfs kinderen. Dat zegt ze, en ik geloof haar, ik moet maar naar hen kijken en de schrik in hun ogen zien. Ze willen de grens over, naar Nederland, en nog verder als het moet. Desnoods zwemmen ze naar Amerika, zeggen ze. Zo bang zijn ze. ‘Morgen zijn ze hier,’ zeggen ze steeds weer. En dan die blik in hun ogen. Met moeite hebben we hen kunnen overhalen om toch enkele dagen bij ons te blijven, om wat op hun positieven te komen. Maar gerust zijn ze niet. Misschien moeten we wel met hen mee, Stan? Hoe ik dat moet klaarspelen met moeke en vake weet ik wel niet. Wat denk jij? Wat moet ik doen? Als het echt zo erg is… Overal waar de Duitsers hun kop laten zien gaat het zo, naar ’t schijnt. Voorlopig hebben we er hier nog geen gezien. Zeppelins ook niet, maar na die aanval op Antwerpen zijn we er ook hier bang voor geworden. Belgische soldaten, die zien we hier wel. Veel zelfs. Overal zitten er. Zelfs in het kasteel! Meneer is er niet zo blij mee; ik kijk vooral uit of ik jou nergens zie. Ook bij gewone burgers zijn er ingekwartierd (zo noemen ze dat). En in ’t Geestelijk Hof in Beveren, daar zitten er zo’n kleine driehonderd. Meneer pastoor heb ik horen zeggen dat ze klagen omdat het er te klein is, en dat er niet genoeg stro is, en dat het niet vers is, dat stro. Voor de rest leggen ze loopgraven aan. Vooral langs de weg van Haasdonk naar Temse, van Beveren naar St-Niklaas, van Zillebeke naar Vrasene, van De Keet naar de Vliegenstal. Niet alleen soldaten, ook mannen uit het volk, die worden dan “opgeëist” door het leger. Als het moet breken ze zelfs huizen en boerderijen af. Ja, je hoort het goed. Ik heb het zelf gezien, in Nerenhoek en Klaverenaas, ik moest daar in de buurt zijn. De boerderij van Meersman, je weet wel, die is al afgebroken, en ook die van Heyndrickx. En van Domien Vijt. En nog zeker tien meer. Ook hier in Haasdonk. Allemaal met de grond gelijk gemaakt. Zelfs de boomgaarden moeten eraan geloven. En de struiken. En de gewassen op de velden. Ik hoef je niet uit te leggen dat de boeren daar niet blij mee zijn. En dan graven ze greppels, en leggen er rollen prikkeldraad voor. En vanaf de Vliegenstal tot aan de grens zetten ze alles onder water. Naar ’t schijnt doen ze dat voor de verdediging van Antwerpen. Hier, aan onze kant, is de fortengordel niet af; hier zit een groot gat. Als de Duitsers erin slagen om de Schelde over te steken, bij Temse bijvoorbeeld, of bij Dendermonde (daarom wordt daar zo hard gevochten), kunnen ze via dat grote gat van ons zo naar Antwerpen opmarcheren. En de koning en de koningin zitten daar. Ik heb dat ook allemaal maar van horen zeggen, hoor. Voor de rest begrijp ik er ook niet veel van. Maar als ik naar ons Fien kijk, en naar haar kleintjes, dan weet ik dat die kerels tegengehouden moeten worden. En dan kun jij vlug terug naar huis komen. Swa zou ergens achter Antwerpen zitten, zegt ons Fien. Onze Gust ook. En jij? Als jij daar ook ergens bent, kom je hen misschien wel tegen. Doe jullie best, Stan. Dat doe ik hier ook.

Stan, ik zit hier nu al zeker een half uur met je foto in mijn handen. De eerste dagen kon ik dat niet, ik was te boos op je, maar nu wil ik het begrijpen. Ik probeer het, ik doe mijn best, echt waar, maar het lukt me niet. Waarom ben je toch vertrokken? Je had gelijk: ze hadden ons land niet mogen binnenvallen. De koning had duidelijk nee gezegd. Maar om te vechten hebben we toch een leger? Waarom moest jij dan ook nog eens gaan? Je leek al net zo dronken als al die anderen. Je stond daar maar te lallen en te brallen en stoer te doen. Zat jij ook op deze oorlog te wachten? Ik niet. Dat mag je gerust weten. We hadden het toch goed? Wij twee, zij aan zij bloembollen planten, fruitbomen snoeien, wilgen knotten, waterpartijtjes aanleggen… Voor mij was dat genoeg. Voor jou dus niet. Nu zie ik dat. Stiekem wilde jij weg; zodra je kon ging je ervandoor. En mij liet je hier zomaar achter. Alleen. Wat moet ik zonder jou beginnen? En vake, met zijn lamme been, en moeke met haar halfblinde ogen? Je zult me wel niet geloven, maar in die korte tijd dat jij weg bent, zijn ze nog eens zoveel ouder en dunner geworden. Het lijkt wel of ze oplossen in de lucht. Als je niet vlug terugkomt, blijft er niks meer van hen over. Kom je vlug terug? Waar ben je? Zit je in het fort? Het zit er vol soldaten. Wat heb je al gezien en meegemaakt? Ik weet niet wat ik me moet voorstellen bij deze oorlog, en hoe jij in dat plaatje past, zie ik al helemaal niet. Ik zie alleen wat hier gebeurt. En hier is alles opeens anders. De mensen lopen er zenuwachtig bij, Stan. Opgejaagd. Overal zien ze spionnen. Je weet wel, Maurice, die altijd met zijn verrekijker zijn velden zit te bespieden opdat er niemand een biet zou uittrekken, die is opgepakt. Omdat hij spioneerde. Voor de Duitsers. Zogezegd. En daarnet hoorde ik vertellen dat er in het dorp een man is opgepakt omdat hij sigaretten uitdeelde aan de soldaten die hier voorbij trekken. Het zouden vergiftigde sigaretten geweest zijn! En toen ik vanochtend het boeket bij Borgelioen ging afgeven (mevrouw stond erop), zag ik dat sommige winkels leeg waren. En de kerk zat vol. Naar ’t schijnt wordt ook de kapel van Gaverland onder de voet gelopen. En de beeweg. Trouwens: het was Cécile die de bloemen aannam, en dat maakte me blij. Niet dat ze opeens vriendelijk was of zo, denk dat maar niet, maar voor een keer keek ze me niet aan of ik een vies beest was dat uit de riool kwam gekropen. Ze keek me gewoonweg niet aan. Net of ze hier niet was, maar ergens ver weg. Maar ze was nog altijd even mooi als anders. Tegen je foto durf ik zoiets wel te zeggen. Niet alles verandert. Maar goed, Stan, ik geef het op. Het wordt tijd dat ik ga slapen. Misschien begrijp ik je morgen. Misschien ook niet. Laat je snel iets weten? Of nog beter: kom vlug terug. Slaapwel, Stan, waar je ook bent. God sta je bij.